UPI चा मालक कोण? Google Pay, PhonePe, PayTM की Bharat Pay? जाणून घ्या सत्य!
आज आपण चहापासून ते लाखो रुपयांच्या व्यवहारांपर्यंत अनेक ठिकाणी UPI चा वापर करतो. Google Pay, PhonePe, Paytm, BHIM अशा विविध ऍप्समधून आपण UPI पेमेंट करतो. आपल्या दैनंदिन आयुष्याचा भाग बनले आहे. पण कधी विचार केला आहे का—या UPI प्रणालीचा खरा मालक कोण आहे?
UPI म्हणजे काय?
UPI - Unified Payments Interface ही भारतातील instant, interoperable digital payment system आहे. ती National Payments Corporation of India (NPCI) ने विकसित केली आणि 2016 मध्ये तिचा pilot launch झाला.
UPI मुळे एका bank account मधून दुसऱ्या bank account मध्ये थेट पैसे पाठवता येतात. त्यासाठी account number आणि IFSC प्रत्येक वेळी टाइप करण्याची गरज नसते; UPI ID, mobile number किंवा QR code यांसारख्या माध्यमांचा वापर करता येतो.
 |
| Image Source: Parikshit Abhyas News |
मग Google Pay आणि PhonePe काय करतात?
Google Pay, PhonePe किंवा इतर UPI अॅप्स ही UPI वापरणारी अॅप्स आहेत. म्हणजेच आपण या अॅप्सच्या माध्यमातून UPI नेटवर्कवर व्यवहार करतो.
सोप्या भाषेत:
UPI - पेमेंट नेटवर्क
Google Pay / PhonePe - त्या नेटवर्कचा वापर करणारे अॅप्स
मग UPI चा 'मालक' कोण?
इथेच सर्वात मोठा गैरसमज आहे.
UPI ही Google Pay किंवा PhonePe ची मालमत्ता नाही.
UPI चे infrastructure आणि network NPCI operate करते, तर NPCI ही अनेक member banks ची संस्था आहे. RBI ने NPCI च्या स्थापनेत भूमिका बजावली होती आणि NPCI ची सुरुवात 2008 मध्ये 10 core promoter banks सोबत झाली होती.
Reserve Bank of India म्हणून “10 बँका UPI च्या मालक आहेत” असे सरळ म्हणण्यापेक्षा “या बँका NPCI च्या सुरुवातीच्या core promoter banks/shareholders मध्ये होत्या” असे म्हणणे अधिक अचूक आहे.
पण आज NPCI फक्त या १० बँकांची संस्था आहे का?
नाही. कालांतराने NPCI ची भागीदारी मोठ्या प्रमाणात विस्तारली. NPCI च्या 2023-24 च्या माहितीनुसार त्यावेळी 65 shareholders होते, ज्यात सार्वजनिक क्षेत्रातील बँका, खासगी बँका, विदेशी बँका, सहकारी बँका, प्रादेशिक ग्रामीण बँका, Small Finance Banks आणि Payment System Operators यांचा समावेश होता. NPCI च्या ताज्या statistics नुसार ऑगस्ट 2026 मध्ये 752 banks UPI वर live होत्या.
त्या 10 बँका कोणत्या?
NPCI च्या 1 डिसेंबर 2025 च्या shareholding pattern नुसार या 10 बँकांकडे NPCI मधील महत्त्वपूर्ण हिस्सेदारी होती:
बँक मधील हिस्सा
| Sr. No. | Bank Name | Interest Rate |
|---|---|---|
| 1 | State Bank of India | 7.12% |
| 2 | Union Bank of India | 9.15% |
| 3 | Punjab National Bank | 9.15% |
| 4 | Canara Bank | 8.14% |
| 5 | Bank of Baroda | 9.15% |
| 6 | Bank of India | 7.12% |
| 7 | HDFC Bank | 7.12% |
| 8 | ICICI Bank | 7.12% |
| 9 | Citibank N.A. | 7.12% |
| 10 | HSBC | 7.12% |
हे आकडे NPCI च्या अधिकृत shareholding document वर आधारित आहेत.
 |
| Image Source: Parikshit Abhyas News |
मग Google Pay आणि PhonePe काय करतात?
Google Pay आणि PhonePe सारखे Apps UPI network चे मालक नाहीत.
ते UPI ecosystem मध्ये ग्राहकांना payment interface देतात. त्यांच्या माध्यमातून आपण QR scan करून, UPI ID वापरून किंवा इतर supported methods ने transaction करू शकतो.
सोप्या भाषेत:
तुमचे Bank Account → UPI ecosystem/NPCI infrastructure → समोरच्या व्यक्तीचे Bank Account
आणि Google Pay/PhonePe सारखे Apps हे या ecosystem मध्ये वापरले जाणारे interfaces आहेत.
RBI ची भूमिका काय?
UPI ecosystem मध्ये RBI ची regulatory आणि oversight भूमिका महत्त्वाची आहे. Payment systems संदर्भात RBI कायदेशीर framework आणि regulatory directions देते, तर NPCI UPI सारख्या retail payment systems चे infrastructure operate करते.
UPI कधी सुरू झाले?
UPI चा pilot 11 एप्रिल 2016 रोजी launch झाला. सुरुवातीला 21 member banks सहभागी होत्या. त्यानंतर 25 ऑगस्ट 2016 पासून UPI-enabled apps उपलब्ध होऊ लागले.
आज UPI चा विस्तार प्रचंड झाला आहे. NPCI च्या आकडेवारीनुसार ऑगस्ट 2026 मध्ये 24,508.96 million म्हणजे सुमारे 24.5 billion UPI transactions झाले आणि त्यांची एकूण value सुमारे ₹29.82 लाख कोटी होती.
निष्कर्ष:
म्हणून पुढच्या वेळी कोणी म्हणाले की “UPI म्हणजे Google Pay किंवा PhonePe”, तर ते बरोबर नाही.
| घटक | भूमिका / कार्य |
|---|---|
| UPI | NPCI ने विकसित केलेली payment infrastructure/system |
| Google Pay / PhonePe / PaytM | UPI वापरणारे payment apps |
| Banks | UPI ecosystem मधील महत्त्वाचे participants आणि NPCI चे shareholders/member institutions |
| RBI | Payment systems चा regulator/oversight authority |
म्हणजेच, UPI हा कोणत्याही एका private app चा मालकीचा product नसून भारताच्या व्यापक digital payment ecosystem चा भाग आहे.
एक वाक्यात: " ऍप वेगळं, बँक वेगळी आणि UPI नेटवर्क वेगळं "
Article Author
Mr. Amol Andhale
Amol Andhale is the Founder of Parikshit Abhyas and Parikshit News. He writes about Education, Career, Technology, Government Schemes, University Updates, Health and Lifestyle. His goal is to provide accurate and easy-to-understand information for students and readers.
